Kiến thức

Adapter là gì? Cấu tạo, nguyên lý và các loại adapter nguồn

Bởi Lâm Kiều

Adapter (còn viết là adaptor, hay gọi là cục nguồn, bộ đổi nguồn) là thiết bị đổi điện lưới xoay chiều (AC) thành điện một chiều (DC) áp thấp như 5V, 12V, 24V để cấp cho thiết bị điện tử. Bài này nói về adapter nguồn AC/DC; nghĩa “bộ chuyển cổng” của từ này nằm ở đoạn cuối. Các mã adapter Đại Lý Mean Well đang bán sẵn kho bạn xem trong danh mục adaptor Mean Well.

Adapter nguồn là gì và vì sao nằm ngoài thiết bị?

Adapter nguồn (power adapter, AC adapter) là bộ nguồn đặt riêng ngoài thân thiết bị, nhận điện lưới AC và cho ra DC ở điện áp cố định mà thiết bị cần. Nhờ vậy thiết bị chỉ nhận điện áp thấp, nhỏ gọn hơn và dễ đổi bộ nguồn theo từng thị trường.

Camera, router, switch, màn hình, máy đo, đèn LED dải đều dùng cách này. Một mã adapter thường cho ra đúng một mức điện áp, ví dụ 12V, nên thiết bị ghi sẵn “12V DC” ở ổ cắm nguồn là bạn biết cần adapter loại nào.

Với kỹ sư và thợ tích hợp, adapter có hai ưu điểm thực tế: thay riêng được khi hỏng mà không đụng vào thiết bị, và chứng nhận an toàn gắn vào chính bộ nguồn nên hồ sơ thiết bị gọn hơn.

Adapter gồm những bộ phận nào?

Một adapter xung gồm 5 khối chính theo thứ tự điện đi qua: đầu vào AC, mạch lọc nhiễu EMI kèm chỉnh lưu, khóa đóng cắt công suất, biến áp xung, rồi chỉnh lưu và lọc đầu ra ra dây DC. Mạch hồi tiếp và bảo vệ nằm vòng quanh các khối đó.

Sơ đồ khối trong datasheet OWA-60E của Mean Well (trang 3) cho thấy đúng chuỗi này:

  1. Đầu vào AC và lọc EMI: lọc nhiễu để adapter không làm nhiễu lưới và thiết bị cạnh nó. Cùng khối này là cầu chỉnh lưu đổi AC thành DC điện áp cao.
  2. Khóa đóng cắt (power switching): transistor công suất bật tắt dòng với tần số cao, do mạch điều chế độ rộng xung (PWM) điều khiển.
  3. Biến áp xung: hạ điện áp xuống mức cần dùng và cách ly điện giữa phía lưới với phía đầu ra.
  4. Chỉnh lưu và lọc đầu ra: biến xung thứ cấp thành DC phẳng, ra dây có hai cực +V và -V.
  5. Hồi tiếp và bảo vệ: mạch đo điện áp ra, báo về PWM qua opto (linh kiện truyền tín hiệu bằng ánh sáng để vẫn giữ cách ly), cùng bảo vệ quá áp (OVP), quá nhiệt (OTP) và quá tải (OLP).

Phần vỏ và đầu nối cũng là một bộ phận. NGE12 dùng vỏ nhựa chống cháy cấp 94V-0, còn GST60A có ổ IEC320-C14 để cắm dây nguồn rời, phía ra là dây DC kết thúc bằng jack. Adapter ngoài trời như OWA-60E đổ keo silicone kín toàn bộ thân nguồn.

Adapter hoạt động như thế nào?

Adapter xung hoạt động bằng cách chỉnh lưu điện lưới thành DC cao áp, băm nó bằng khóa đóng cắt ở tần số hàng chục kHz, hạ áp qua biến áp ferrite nhỏ, rồi chỉnh lưu lọc ra DC áp thấp. Mạch hồi tiếp giữ điện áp ra ổn định.

Con số cụ thể từ datasheet OWA-60E: tần số PWM trong khoảng 25 đến 67kHz. Khi điện áp ra lệch, tín hiệu hồi tiếp qua opto báo cho PWM đổi độ rộng xung, kéo điện áp ra về đúng mức. Cũng nhờ cơ chế này mà cùng một adapter nhận được dải vào rộng: GST60A và OWA-60E ghi 90-264VAC, NGE12 ghi 80-264VAC, tần số 47-63Hz.

Khi có sự cố, bảo vệ kích hoạt. Quá tải thường ở chế độ bảo vệ hiccup (tự ngắt rồi thử phục hồi liên tục): GST60A12-P1J báo OLP trong khoảng 105-150% và tự phục hồi khi hết tải; quá áp và quá nhiệt thì ngắt ngõ ra, cấp lại nguồn để phục hồi.

Adapter biến áp sắt khác adapter xung ở điểm nào?

Adapter đời cũ dùng biến áp lõi thép chạy ở tần số lưới 50Hz. Muốn cùng công suất thì lõi thép phải to và nặng, và biến áp này hạ áp theo điện áp lưới nên dải vào hẹp, đổi lưới là đổi bộ nguồn.

Adapter xung đóng cắt ở chục kHz nên biến áp ferrite nhỏ hơn nhiều, nhận dải vào rộng và điện áp ra được điều chỉnh bằng mạch hồi tiếp. Đó là lý do adapter hiện nay nhỏ, nhẹ và dùng được ở nhiều nước chỉ bằng cách đổi chân cắm. Mean Well không làm loại biến áp sắt nên bài này không đưa số hiệu suất hay khối lượng cho nó.

Các loại adapter nguồn phổ biến

Theo kiểu vỏ và môi trường dùng, adapter nguồn chia làm 3 nhóm: để bàn (có ổ cắm dây nguồn rời), cắm tường (phích AC liền thân) và chống ẩm IP67 cho nơi bụi, nước. Dưới đây là mỗi nhóm kèm một mã Mean Well làm ví dụ.

  • Adapter để bàn: thân dài, cắm vào lưới qua dây nguồn rời. GST60A12-P1J là Class I, đầu vào ổ IEC320-C14 có chân tiếp địa (FG). Dòng này nằm trong danh mục adapter GST, công suất cao hơn phù hợp thiết bị đặt trên bàn hoặc trong tủ.
  • Adapter cắm tường: phích AC nằm ngay thân, cắm thẳng vào ổ điện. NGE12 là Class II, không có chân tiếp địa, bản NGE12I đổi được 7 kiểu chân cắm (EU, US, UK, AU, CN, KR, IN). Các mã nằm ở danh mục adapter NGE.
  • Adapter chống ẩm IP67: OWA-60E-12 có thân nguồn đạt IP67, đổ keo silicone toàn bộ, làm mát đối lưu tự nhiên. Hãng nêu ứng dụng như máy cắt cỏ robot, đồ gia dụng, sạc pin và thiết bị ở nơi bụi ẩm. IP67 chỉ áp cho thân nguồn, đầu dây và jack không kín nước. Mã OWA xem ở danh mục adapter OWA.

Bảng dưới đặt ba mã ví dụ cạnh nhau để thấy các kiểu vỏ khác nhau mang thông số gì:

Thông số GST60A12-P1J NGE12 (bản 12V) OWA-60E-12
Kiểu vỏ Để bàn, ổ C14 Cắm tường Thân IP67, dây hai đầu
Cách điện Class I, có FG Class II Class II
Điện áp vào 90-264VAC 80-264VAC 90-264VAC
Điện áp ra 12V, 5A, 60W 12V, 1A, 12W 12V, 5A, 60W
Hiệu suất điển hình 89.5% 87.5% 88%
Công suất không tải Đạt Level VI < 0.075W < 0.15W
Nhiệt độ làm việc -30 đến +70°C -30 đến +70°C -35 đến +70°C
Kích thước (mm) 125 x 50 x 31.5 48 x 28 x 55 130 x 53 x 35
Jack DC chuẩn P1J (2.1 x 5.5mm) P1J (2.1 x 5.5 x 11mm) P1J (2.1 x 5.5 x 11mm)

Ngoài ba nhóm theo vỏ, còn có nhóm theo ngành. Adapter y tế dùng chung nguyên lý nhưng thêm yêu cầu cách ly và dòng rò theo IEC 60601-1; NGE12 nằm trong số các mã có chứng nhận này. Ranh giới giữa từng series Mean Well được tách riêng trong bài so sánh GST, GSM, NGE, OWA, GP.

Cách đọc nhãn adapter: các ký hiệu nói gì?

Nhãn adapter ghi sẵn mọi điều bạn cần biết về nó. Các ký hiệu chính gồm dải điện áp vào (INPUT), điện áp và dòng ra (OUTPUT), công suất W, hình cực tính của jack, ký hiệu Class II, chữ VI trong vòng tròn và dấu chứng nhận an toàn.

  • INPUT: dải điện áp AC và tần số adapter chịu được, ví dụ 90-264VAC, 47-63Hz của GST60A12-P1J.
  • OUTPUT: điện áp DC và dòng định mức, ví dụ 12V 5A. Điện áp nhân dòng cho công suất: 12V x 5A = 60W.
  • Cực tính: hình jack kèm dấu + ở chân giữa. Jack P1J có đường kính ngoài 5.5mm, lỗ trong 2.1mm, chân giữa là cực dương.
  • Class II: hình vuông lồng vuông, báo cách điện kép, không có chân tiếp địa. Adapter Class I thì có chân FG nối đất qua dây nguồn.
  • Chữ VI trong vòng tròn: mức hiệu suất năng lượng dành cho nguồn ngoài theo quy định của Mỹ (DoE Level VI). Datasheet NGE12 còn ghi thêm công suất không tải dưới 0.075W.
  • Dấu chứng nhận: UL, TUV, CE, CB… cho biết bộ nguồn đã qua thử nghiệm theo tiêu chuẩn như IEC/UL 62368-1 (thiết bị công nghệ thông tin và nghe nhìn).

Tên mã cũng là một tấm nhãn. Lấy GST60A12-P1J: GST là series, 60 là công suất 60W, A là kiểu đầu vào ổ C14 3 chân, 12 là điện áp ra 12V, P1J là kiểu jack DC. Chỉ cần đọc được cách mã hóa này là bạn biết nhanh adapter có dây nguồn rời hay cắm tường.

Đọc nhãn mới là bước đầu. Bạn cần chọn công suất, dòng dự phòng và cực tính cho thiết bị cụ thể thì xem tiếp cách chọn adapter nguồn.

Adapter khác bộ sạc và bộ chuyển đổi cổng thế nào?

Adapter nguồn cấp điện áp cố định và dòng định mức cho thiết bị chạy liên tục. Bộ sạc (củ sạc) là adapter có thêm thuật toán nạp pin theo dòng và điện áp. Bộ chuyển cổng (HDMI sang VGA, USB-C ra nhiều cổng) chỉ đổi giao tiếp, không đổi điện lưới.

Ba thứ này hay bị gọi nhầm cùng chữ “adapter”. Củ sạc điện thoại, laptop thường dùng sạc nhanh qua USB-C và đàm phán điện áp với thiết bị; chuyện đó có nguyên tắc riêng, bạn đọc thêm ở bài về USB Type-C ảnh hưởng đến nguồn điện bên ngoài. Adapter bài này cấp một mức điện áp cố định như 12V cho camera, thiết bị mạng, đèn, máy đo.

Còn một cách phân biệt khác là so với nguồn tổ ong và nguồn DIN rail: ba dạng nguồn này khác nhau ở cách lắp và chỗ dùng, đã có bài riêng so sánh nguồn tổ ong, adapter và DIN rail.

Tổng kết

Adapter là bộ nguồn xung đổi điện lưới AC thành DC áp thấp cho thiết bị điện tử. Bên trong có lọc EMI, chỉnh lưu, khóa đóng cắt, biến áp xung, chỉnh lưu đầu ra và mạch hồi tiếp, bảo vệ. Ba kiểu vỏ để bàn, cắm tường và IP67 phục vụ ba môi trường khác nhau, còn nhãn cho bạn đủ thông số để biết nó cấp được gì.

Bạn đang cần adapter cho một thiết bị cụ thể mà chưa rõ chọn dòng nào, liên hệ Đại Lý Mean Well để kỹ thuật hỗ trợ miễn phí. Hàng nhập chính hãng, có CO/CQ đầy đủ và kiểm tra được số seri chống hàng giả.

Chia sẻ

Bài liên quan

Kiến thức